SÜNNET ve MEZHEPSİZLER*
 

      İbrahim Hatiboğlu Bey’in "İslâm’da Yenilenme Düşüncesi Açısından Modernistlerin Sünnet Anlayişi" ünvanlı, Marmara Üni. Sosyal Bilimler Enst. Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı Hadîs Bilim Dalı’nda hazırlanmış (İstanbul,1996) gayr-ı matbû Doktora Tezi üzerine...

   Yusuf Hanîf

      “Kur’ân’a dönüş”, “Kur’ân Islâmı”, “Kur’ân’daki Islâm”, “Kur’ân Müslümanlığı” emsâli  sloganlar,  modernist, tâbir-i âherle mezhepsiz gürûhun âdeta parolaları mesâbesindedir.   Bu elfâzı her  dem   vird-i zebân   ittihâz etmiş mezhepsiz takımından hemân  hîç  kimse  bulunmaz ki   Sünnet-i Rasûlullah karşısındaki tavrı menfî veya en azından lâkayt olmasın. Esâsen gürûh-u mezkûrun sâhib oldukları i'tikâd bunu mültezîmdir. Zirâ Islâm’ı “asrın idrâkine/icâbâtına”, daha doğru bir deyişle nefislerine uydurma çabası, muhakkak ki   karşısında  mâni olarak bu Dîn’in Rasûlünü bulacaktır. Dolayısıyla bu ‘mâni’nin bertaraf edilmesi, hiç olmazsa ümmet nezdindeki sarsılmaz otoritesine gölge düşürülmesi   icab   etmekteydi!   Ondan   sonra   sıra  Kur’ân’a   gelecektir!

   Diğer yandan Kur’ân’ın da -bunların bâtıl itikâdâtına aslâ mesned teşkîl edemeyeceği için- yeniden ‘yorumlanması’ (?? tefsîr veya te’vîl edilmesi) gerekmekteydi. Bunun da adı Kur’ân’a dönüş olacaktı! Lâkin bundan önce, ulemâ-i İslâm indinde yegâne saşmaz Kur’ân tefsîri  kabûl  olunan   “sünnet sorunu” nun   halledilmesi   gerekiyordu! Bu sorun halledildikten   sonradır ki (!) Kur’ân’ı rahatça nefislerine uydurabilecekleri zehâbına kapilmislar   ve   “Kur’ân’ın tarihselliği, sadece ahlâkî ilkeler vaz’ eden bir kitâb oluşu” misüllü mülhidâne türrehâti saçmak sûretiyle ehl-i îmânın akîdesini bulandırmaya başlamışlardır.

  Garbın madde planındaki inkişâfı karşısında zihinleri dumûra uğrayan bir avuç îmânı zâyıf âdemin aşağılık kompleksinin mahsulü bu mezhepsizlik cereyânı, Ibrahim Bey’in mezkûr tezinde ‘Sünnetsiz’ cihetiyle teşrih edilmektedir.

    Tezine “modernizm”  kavramı  ve  bunun  Islâm   dünyasına   girişiyle   başlayan   Ibrahim Bey, mes’eleleri ele alırken (Tez’in hazırlandığı ‘tekke’nin tesiriyle olsa gerek!) tenkîdî olmaktan  ziyâde   tasvîrî   kalmayı  tercih etmiş. Tez’in ilk kısmında câlib-i dikkat olan nokta, ‘İslâm modernizmi’ (mezhepsizlik) denen cereyân üzerinde, ilkin Hristiyanlık’ta daha sonraysa Yahudilik’te zuhûr eden modernist cereyânların tesiri bulunduğuna işâret edilmesidir (s.151). Nitekim mezhepsizlerin sürekli M. Luther ve Protestanlığa methiyeler dizmeleri  ve Islâm dünyasının kurtuluşunun da ancak böyle bir hareketin vücûda getirilmesiyle olabileceğine inanmaları bunun en bâriz delilleridir (s.39, 83, 101, 120-121). Müşteşrikler de mezhepsizlerin bu tutumlarına destek vermişler (s.45-47, 209, 228) ve hususen de,   Kur’ân’ a   en   büyük   tân   sayılabilecek   ‘tarihsellik’ iddiasını ortaya atarak Islâm   dünyasının   bunu   kabulüyle   ancak  terakkî edebileceğini telkin etmişlerdir. Ve ekilen   bu   fitne   tohumları   meyvelerini vermiştir de. İşte Fazlu’r-Rahmân ve çömezleri!..(1)

    Mezhepsizlerin siyâseten sömürgeci politikalara hizmet etmiş olduğu hakîkati, müellifimizin bir diğer mühim tesbitidir (s.26).(2)

   Ibrahim Bey, tezinin ikinci kısmında mezhepsizlerin Sünnet anlayışlarının arka planını inceliyor ve bu bâtıl anlayışın Batılı misyonerler ve şarkiyâtçılar tarafından yapılan çalışmaların ve İslâm’a tevcih ettikleri tenkitlerin te’siriyle sekillendiği hükmüne varıyor (s.208).

   Tez’in son bölümünde ise Türkiye, Mısır-Sudan ve Hind-Pakistan bölgelerindeki mezhepsizlerden misâller seçilerek uzun uzun Sünnet’e bakışları teşrih ediliyor.

   İbrahim Hatiboğlu’nun şu satırları bizce Tez’ini çok iyi hülâsa etmektedir:

   “Modernist düşünürler hadislere atfedilen itibar ve otoriteye karşı oldukları içindir ki hep birlikte ‘Kur’ân’a dönüş’ çağrısında bulunmuşlardır. Ancak onların bu çağrısı, Kur’ân’ a vurgu yapmak için değil, sünnetin dindeki rolünü azaltmaya yöneliktir.”(s.389; te’kîdler bize âit, y.h.)

    Ibrahim Bey’in geniş bir literatür taraması üzerine binâ edip yorucu bir say û gayret ile te’lîf ettiği anlaşılan bu şâyân-ı takdîr tezinin, diğer bütün çalışmalarda olduğu gibi, ister istemez birtakım eksiklikleri ve tashihe muhtaç yerleri bulunmaktadır. Mingayri haddin işâret etmek istediğimiz mühim bir noksanlık tezin tenkîdî cihetiyle alâkalıdır. Ibrahim Bey’in çok fazlaca tasvîrî kaldığını zannediyoruz. Ele alınan mes’ele çerçevesinde mezhepsiz cereyânı temsilen seçilen eshâsın görüşleri, umûmiyetle, nakledilip geçilmiş. Oysa bu görüşlerin Hadîs ilimleri açısından bir kıymeti veya kıymetsizliği olsa gerek. Bunun, hele ki Hadîs dalında hazırlanmış bir tezde, muhakkak sûrette, gerekçeleriyle birlikte ifâde edilip tartışılmış olması gerekirdi diye düşünüyoruz.

    Değinmek istediğimiz dîğer bir husus ise, İslâm dünyasındaki mezhepsiz cereyânın bânisi sayılabilecek olan Cemâleddîn Efgânî’ye Tez’de çok az ve sathî bir biçimde değinilmiş olmasıdır (s.10-11, 82-85, 104-105). Ibrahim Bey’in de kabul ettiği veçhile Efgânî, mezhepsiz cereyânın akla gelen ilk ismidir (s.10). Tez’de görüşleri serdedilen mezhepsizlerin birçoğu da dâhil, İslâm âleminde ona ve açtığı çığıra (gerek bilerek gerekse bilmeyerek olsun) mensûbiyet iddiâsında olmayan, en azından ona muhabbet beslemeyen neredeyse hiçbir mezhepsiz yok gibidir. Dolayısıyla, böyle bir şahsın böyle bir Tez’de lâyıkınca tenkîd edilmesi beklenirdi! (3)

    Bütün bunlara rağmen Ibrahim Bey’in Tez’i birçok cihetiyle şâyân-i istifâdedir. Allah (Celle celâluhû) kendilerinden râzı olsun. İbrahim Bey’den bu Tez’ini en kısa zamanda kitaplaştırıp neşretmesini bekliyoruz. Mîlâdi 1996’da hazırlanmış böyle bir Tez’in, aradan dört yıl geçmesine rağmen neşredilmemiş olması şâyân-ı teessüfdür.

    Önüne gelenin ‘İslâmî eser’ nâmıyla mezhepsizlik propagandası için kitap neşrettiği Türkiye vasatında bu Tez’in neşri, muhakkak ki büyük bir hizmet olacaktır.

    DİPNOTLAR:

1. Bu âdem için bkz., Ebubekir Sifil, Modern Islâm Düsüncesinin Tenkidi, Kayihan nsr., Istanbul, 1998, 2. cilt.

2. Mezhepsiz cereyânin bu ‘hizmet’i, birçok müdekkik tarafindan ifâde edilmektedir. Misâlen bkz., Haldun Gülalp, “A Postmodern Reaction to Dependent Modernization: The Social and Historical Roots of Islamic Radicalism”, New Perspectives on Turkey, 1992 hitâmi, S.8, s.17.

3. Efgânî ve etrafinda çevrilen dolaplar için muhakkak bkz., Malatyali Muhammed Resâd, Cemâleddin Efganî Etrafinda Makaleler, (Bedir nsr.), Istanbul, 1996; ayrica Nikki Keddie, Cemâleddin Efgânî -Siyasî Hayati-, (trc., Alâeddin Yalçınkaya), Bedir nsr., Istanbul, 1997.