Bir  cemiyette  şirk,   zulüm,   yolsuzluk,   hırsızlık,  fuhuş   ve   tefecilik gibi kötülükler yayılır,  akl-ı selim   sahibi   olan   insanlar   bunları  önlemek   için gayret etmezlerse,   umûmi   belânın   ortaya  çıkması   mümkündür.   Bu  hakikat   muhkem   nassla sabittir:  "Eğer   Allah,   insanları   işledikleri   günahlar yüzünden hemen hesaba çekecek   olsaydı,   yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat O, bunları belli bir müddete   kadar   erteler.   (Hallerini ıslâh etmezlerse)  Nihayet   vakitleri gelir. Şüphesiz   Allah,   kullarını   hakkı   ile   gürücüdür" (3) 

     Cemiyeti (toplumu) meydana   getiren   fertlerin,   kötü  gidişinin  farkına varmaları ve ıslaha yönelmeleri farzdır.  Dolayısıyla   insanlara   iyilikleri   emreden   ve   onları kötülüklerden   alıkoyan   cemaatlerin   kurulması   ve düzenli  olarak faaliyetlerini sürdürmeleri  zaruridir.   Kur'an-ı Kerim'de   meâlen  "Sizden öyle bir cemaat (ümmet) bulunmalıdır ki  (onlar herkesi)  hayra  çağırsınlar,   iyiliği   emretsinler   ve   kötülükten   vazgeçirmeye   çalışsınlar.   İşte  onlar   muradına   erenlerin ta kendileridir"  (4)   hükmü   beyan   buyurulmuştur.   İyiliği   emretmek (Emr-i bi'l ma'ruf)   ve   kötülükleri   önlemeye   çalışmak   (Nehy-i  ani'l münker)  farz-ı kifaye   olan  bir   ameldir.   Rasûl-i  Ekrem (s.a.v.)  bu   salih   amelin   terkedilmesi   halinde ortaya   çıkacak   olan   felâketi   şöyle   haber   vermiştir.   "Nefsimi   yed-i kudretinde tutan Allah'a  andolsun  ki;   ya  siz   iyilikleri   emredip,   kötülüklerden   alıkoymaya çalışırsınız,   ya  (iyilikleri   emredip,   kötülüklerden   alıkoymayı) terkedersiniz. Terkettiğiniz   zaman   Allah   kendi   katından  sizin  üzerinize  bir  azap  gönderir. O zaman   (azabın   kaldırılması   için) dua  edersiniz.   Fakat  dualarınız   kabul  edilmez" (5)

      Herhangi   bir   cemiyette, sayısız hizmet cemaatinin bulunması ve tesbit ettikleri prensiplere  göre  faaliyette   bulunmaları   mümkündür.   Cemaat   kelimesinin   aslı, toplamak  veya  bir  araya  getirmek  anlamındaki   'cem'   fiilidir.   Bir   fıkıh   terimi   olarak cemaat,   namazı   bir   imamla   birlikte   kılan   mü'minler  topluluğunu ifade eden bir terimdir.   İslâmi   literatürde   cemaat;   bir   fikir   veya   inanç   etrafında   toplanan   ve   aynı   usûlü   benimseyen    insanları  ifade   eden   bir   keyfiyete   haizdir.   İmam-ı  Şehristani   "Bir   sünnet  ve aynı metod üzerinde ittifak eden insan topluluğuna cemaat denilir" (6)   tarifini   esas   almıştır.   Tesadüfen  veya   şartların   bir   araya   getirdiği   insanlara cemaat   vasfını   vermek   mümkün   değildir.   Zira   kuru   kalabalık,   yani   kitle   (cemadât)   ile   cemaat   birbirinden   farklı   keyfiyetlere   haizdir.  Kitle,  şartların  bir   araya   getirdiği   kalabalıkları   ifade   için   kullanılan   bir   terimdir.

       Cemaatle   kılınan   namazdaki   hiyerarşik   düzen,   Müslümanların oluşturacağı cemiyetin   düzeni   için,   güzel   bir   misaldir.   Namazda   önde   imam olur ve bütün cemaat   yerin   genişliğine   göre   onun   arkasında  sıra  halinde  saf   tutar.   Buradaki  düzen   piramit   düzeni   değil,   eşitlik  ve   kardeşlik   düzenidir.   Çünkü   İslâm   cemaatinde;   eşraf,  soylular   ve   imtiyazlılar   sınıfı   sözkonusu değildir.  Takva hali müstesna,   hiç   kimsenin   diğerinden   üstün   olmadığı   muhkem   nasslarla haber verilmiştir.   Tabi   oldukları   imam da   "kendi  aralarından" seçtikleri   birisidir   ve yalnızca   onların   bir   adım önündedir.   Bilindiği  gibi  "cemaatle  kılınan   namazın   derecesi (sevabı)   tek başına kılınana göre yirmibeş veya yirmi yedi derece daha fazladır." (7)   Müslümanlar,   cum'a  (cemaat)  ve   bayram   namazlarını   cemaatle   kılarlar.   Bir mükellefin   Cum'a   ve   bayram   namazlarını,   ferdi   olarak (tek başına) eda etmesi mümkün değildir.

     Şüphesiz Cum'a ve bayram   namazları;   mü'minlerdeki   cemaat   şuurunu kuvvetlendiren, onları birbirine yaklaştıran, aralarındaki kardeşlik duygularını artıran ibadetlerdir.   Cemaat   halinde   ve   bir arada   yaşama  şuuru;   fedakârlığı,   hak   ve  hukuka  uyma   ahlakını   ferdin   vicdanına   yerleştirir.   İslâm   fıkhını   esas   alan   cemiyette   her   mü'min,   diğerinin   kardeşidir.   Tıpkı  namazda  saf   tuttukları   ve   birlikte namaz   kıldıkları   gibi,   kendi  aralarından   seçtikleri   ehl-i  hal  ve'l  akd   (imam,  emir sahibi,  veliyyûl emr)   yetkilisinin   başkanlığı   altında dünya ve din işlerini yürütmeleri gerekir.   Tıpkı   namazlarını   kılarken   seçtikleri   imam gibi;   cemaat   imamının   yetkileri de  sınırlıdır   ve   o   Allah'a   (cc)   itaat   ettiği   müddetçe   müminler  de  ona  itaat  ederler.

       Hizmet   cemaatlerinde  görev  alan   mü'minlerin;   tesbit ettikleri esaslara ve prensiplerlere   riayet   etmeleri   şart   olduğu   gibi,   diğer hizmet cemaatlerinin fertleriyle iyilik   ve takva hususunda yardımlaşmaları da şarttır. Belli bir amacı ve hizmeti gerçekleştirmek   niyetiyle   bir   araya   gelen  bir   cemaatin   ferdi,   tefrikaya sebep olmamak   için   elinden   gelen   gayreti   sarfetmek zorundadır. Zira Peygamberimiz Efendimizin (sav)   "Cemaat   rahmettir,   tefrika   (ayrılık çıkarmak)  ise azaptır." buyurduğu   malûmdur. (8)

      Bütün   ibadetlerin   ve  salih amellerin değişmeyen   rüknü   ihlâstır.   Hesap   gününe hazırlanan,   mü'minlerin,   daima   ilahi   murakabe  altında  olduklarını   unutmamaları (ihsan) ve   İslâm   medeniyeti'ni   ihya   için   ellerinden   gelen   gayreti   sarfetmeleri   gerekir. İhlâsı ve   ihsan   halini   esas   alan   mü'minlerin; hem cemiyetlerini, hem sayısız hizmet cemaatlerini   hikmete   uygun   olarak   tanzim   etmeleri   şarttır." (M. Arif  ERDEM- Misak  Dergisi. Sayı:158, sh:46-48)