"ÜMMETİMİN  İHTİLAFI  RAHMETTİR"  HADİSİ

   «el - Munavî» «el - Cami» in    şerhinde   «müçtehid   olmayan   bir   kimseye   belli   bir mezhebi taklid   etmek   gerektir.    «İHTÎLAF   RAHMETTİR»  hadîsinin  muktezası;   bir   mezhebden   diğer bir   mezhebe   intikalin   caiz   olmasıdır.     Şafilerin   katında doğrusu,   bir   mezhebten   başka   bir   mezhebe   intikalin   caiz   olmasıdır.»   dedi.

    Pederim   «Dürer»   şerhinin   haşiyesinde   şunları   kaydetti:

«Beyhakî   «el - Madhel» de   İbnu - Abbas'dan (Radiyellahu anhuma)   gelen   senediyle   şu gelecek   hadîs-i   şerifi   rivayet   etti:     «Allah’ın   kitabından   size   bir   hüküm  geldiğinde onun­la   amel   etmek zorunludur.   O   hükmü   terk   etmekte   hiç   bir   kimse mazur sayılamaz.   Eğer   Allah’ın   kitabında   yoksa,   benden   gelen   ve   geçerli   bulunan   bir   SÜNNET   ile   amel   ediniz.   Eğer   SÜNNET'im    yoksa,   bu   takdirde   ashabımın   söylediğiyle   amel   ediniz.    Zira    ashabım    gökteki   yıldızlar   mesabesindedirler.   Onların   hangisinin   sözüne   yapışırsanız,   hidayet    olunursunuz.    Ashabımın   ihtilafı   sizin   için   rahmettir.»

      Celâleddin es - Suyutî, CEZÎLEL - MEVAHÎBE'de   «Bu   hadisi şerif  de   birçok  faideler    vardır:

   O  faidelerden;

 Birincisi;   Allah’ın   Resulünün  (S.A.V.) kendisinden   sonra   fürûâtta   mezheblerin ihtilâf edeceklerini   haber   vermesidir.      Bu,    Resûlüllahın   mu'cizelerindendir.   Gayıblardan haber   vermelerindendir. 

İkincisi, bu   ihtilâfa   razı   olmasıdır.  

Üçüncüsü,  fürûâtta   bulunan  bu  ihtilâfı  onaylamasıdır. 

Dördüncüsü,   bu   ihtilâfı   rahmet   olarak   nitelendirerek   övmesidir. 

Beşincisi,   mükellefi    serbest   bırakmasıdır.   Ashabtan   dilediğinin   sözüne   yapışabilirsin deyip   belli   birisinin   peşinde  gitmenin   zarurî   olduğunu   tayin etmemesidir.   Bu   hadîsi   şeriften   alınan   hükme   göre,   müçtehidlerin   hepsi   hidâyet  üzerindedir,   hepsinin   mesleği   haktır,   hiç   birisi   içtihadından   ötürü   kınanmaz.   Ve  hiçbirisine  yanlışlık   atfedilemez.    Zira   Allah’ın   Resulü  (S.A.V.), «Hangisine yapışırsanız  hidayet   olunursunuz.»    buyurmuştur.

       Hatib el-Bağdadî,   «Kitabür-Rüvvat» ta    İsmail  bin   Ebül-Mehâmid    yoliyle İmamı  Mâlik'ten (Rh.A.) rivayet   etti:     «Harun-Reşit   Enes   oğlu   Malike; Ey  Aba-Abdullah   Bu kitaplarını   yaz.   Biz   buraları   İslâm   dünyasının   her   tarafına  gönderelim..   Ta ki   ümmeti,   bunlarla   amel   etmeye    itelim»   dediğinde,    İmam-ı Mâlik   (Rh.A.) :

« Ey   müminlerin   emîri!   Alimlerin   ihtilâf   etmeleri,   bu   ümmet   için   Allah’dan  gelen bir   rahmettir.   Ümmetin   her   âlimi,   katında   sıhhatli   olana   tabi'   olur. Hepsi   de hidayet   üzere    bulunur.   Hepsi   de   Allah’ın      rızasını   irade   eder.»

       Daha   sonra   Celâleddin «es-Suyûtî»   şunları   söyledi:  «Mezheblerin   ihtilâfı,   bu   (İslâm) milleti   için   büyük   bir    nimet   ve   büyük   bir    fazilettir.»     Bu mezheblerin   fürûattaki  ihtilâfının   ince   bir   sırrı   vardır.    Âlimler   o  sırrı   idrak   ettiler.    Cahiller ise,   o sırrı   idrak etmekten  aciz  kaldılar.   Hatta    bazı  cahîllerden  dinledim:   « Resulullah   (sav)   bir   tek   şeriat   getirdi.   Acaba     bu   dört    mezheb nereden   çîktı? (!)»   (…..)

     Bu   ümmetin   en hayırlısı   olan   ashab-ı güzinin   arasında da   teferruatta   ihtilâf   vaki' olmuştur.   Buna   rağmen   hiç   kimse   kimse   ile    hasmane    mücadele   etmemiş, hiç kimse   öbürüne   karşı  düşmanlık   gütmemiştir.   Hiç  biri   arkadaşına   yanlıştır dememiştir,  ona   kusurluluk   atfetmemiştir.    İşaret   ettiğim   SIRRI   «Muhakkak  ki,   bu  ümmetin  ihtilâfı,   bu ümmet   için   rahmettir.   Geçmiş   ümmetlerin    ihtilâfi  ise, azab   ve helâkdır.»   hadîs-i   şerifinden    aldım.”   (sh:32-38) 

     «Ümmetimin  ihtilâfı rahmettir»  hadis-i  şerifiyle  ilgili  olarak  muhakkik  ulemadan   İbn-i  Abidin  (Rh.a)   şöyle  diyor: "İhtilâftan  murad;  müçtehidler   arasında   fer'i   meselelerde   cereyan   eden   ihtilâftır.     Yoksa   mutlak   ihtilâf   değildir.    Evet   mezhep   imamlarının   ihtilâfı  ümmet için   bir  genişlik  ve  kolaylıktır.   Nitekim «Tatarhâniyye» nâm   kitabın   baş   taraflarında   izah  edilmiştir.   Bu   söz   halkın   dillerinde   dolaşan   meşhur  bir    hadis-i  şerife   işaret   etmektedir.   Hadîs  şudur : «Ümmetimin   ihtilâfı  rahmettir».   «el-Makasıdü'1-Hasene»  adlı  kitapda  bu   hadisi   Beyhakî'nin   münkatı'   bir  senedle   İbn-i  Abbas (r.a.) dan  şu   sözle  rivayet  ettiği   bildiriliyor :

 "Resûlullah (s.a.v.)  buyurdular  ki:   «Size Allah'ın kitabından bir delil bulunursa onunla  amel   etmek   icap   eder.   Terki  hakkında  hiçbir   kimsenin   özrü   olamaz.   Şayet   Allah'ın   kitabında   yoksa   o   zaman   geçerli   sünnete   müracaat   etmek   gerekir.   Bu   bâbda   benden bir  sünnet de   yoksa,   ashabımın   söyledikleri   ile   amel   edilir.   Şübhesiz   benim   ashabım gökteki   yıldızlar   mesabesindedir.  Hangisinin   kavli   ile  amel  etseniz   hidayeti   bulursunuz.   Ashabımın   ifhtilâfı   sizin   için   rahmettir».    İbn-i  Hâcip   bu hadisi   Muhtasar'ında    şu   sözlerle   nakletmiştir:   «Ümmetimin   ihtilâfı   insanlar   için   rahmettir».

      Molla Aliyyü'l-Kârî der ki:   Suyutî   bu   hadisi   Nasr-ı  Makdisî'nin   «el-Huccet»   nâm eserinde, Beyhakî'nin   de   «er-Risaletü'l-Eş'ariyye» de senedsiz olarak rivayet ettiklerini  söylemiştir.   Aynı   hadisi  Huleymî,   Kadı Hüseyin ve İmamü'l-Harameyn gibi zevat rivayet etmişlerdir. İhtimal onu bizim muttali' olamadığımız   hafızların   kitaplarında   bulmak da mümkündür.     Suyutî,   Ömer  İbn-i Abdülaziz'in   şu  sözünü   nakleder:   «Eğer   Muhammed (s.a.v.) in   ashabı   ihtilâf   etmemiş   olsalardı   sevinmezdim.    Çünkü onlar   ihtilâf   etmeseler   ruhsat    meydana   gelmezdi».   Hatîb Bağdadî'nin   beyanına  göre   Harune'r-Reşîd,   İmam Malik  b. Enes'e   «Yâ Ebâ Abdillah!   Şu  kitapları,  yani  senin   kitaplarını   yazalım da   İslâm   âfakına   dağıtalım.   Ve   ümmeti   bunlarla   amele   sevkedelim»  demiş.   İmam  Malik'in   cevabı şu  olmuş:  «Yâ emire'l -Mü'minin!   Ulemanın   ihtilâfı   Allahü  Teâlâ'nın   bu   ümmete   bir   rahmetidir.     Herkes   kendince   sahih   olana   tâbi  olsun.    Ulemanın   hepsi   hidayet   üzeredir.    Hepsi  Allahü Teâlâ'nın   rızasını   talep   etmektedir».   Bahsin   tamamı   «Keşfü'l-  Hafâ   ve  Müzîlü'l-İlbâs»  adlı   eserdedir."   (7)   

     Aynı  mahiyeti  muhtevi  olarak    Yusuf  Kerimoğlu   hoca  efendi  ise   aynen  şöyle  diyor:  “İctihad'a   konu  olan  fer'i  meselelerde  ihtilâfın  caiz   olduğu   "Ümmetimin  ihtilâfı  rahmettir"  Hadis-i   Şerifi  ile  sabittir.”  (8)   

       İlmine  hürmet  ettiğimiz   bazı  alimler de  aynı  görüştedirler.  Mesela  Bediüzzaman  Said-i  Nursi  (Rh.a)  (Uhuvvet  Risalesi, BEŞİNCİ VECİH Cevşen) de  şöyle  diyor:  " Hayat-ı  içtimaiyece,  inat   ve  tarafgirlik  gayet   muzır   olduğunu   beyan   eder.   Eğer denilse:  "Hadiste,        "Ümmetimin   ihtilâfı  rahmettir."  (…..)”   (9) 

       Bu  hadisin  Sahih  olup  olmadığı   hala   tartışıla   gelmektedir.     Mesela    ne   hikmetse   nereden   aklına  gelmişse   Atom   kurumundan   emekli  Prof. A.Yüksel  Özemre  bey   dahi   şu   sözleriyle    bu  tartışmaya   katılmışlardır:      "Bu kapsamda   belirli   kesimde  sahih   hadis  diye  pek   revaç  bulmuş olan  "Ümmetimin  ihtilafı  rahmettir" sözü de   asla   Hz.  Peygamber'e   izafe  edilemez.   Bu  uydurma   bir rivayettir…”    Abdullah  Feyzi   Kocaer  hoca  efendi   Prof. A.Yüksel  Özemre  beye  “Reddiye”  niteliğinde   yazdığı   bir  makalesinde  aynen  şöyle  diyor: “Yazarımız (A.Yüksel  Özemre)   bu   hadisin   kaynağını  zikretmemiştir.   Zaten,   Hadis   ilmi konusunda   yüzeysel   bilgisi   olduğundan  dolayı   zikredebileceğini de   zannetmiyoruz.   Çünkü  sözünü   ettiği   rivayet,   belli   başlı   temel  hadis    kitapları   içerisinde  geçmemektedir.    İkinci derece,  derleme   kitapları   ve   şerh   kitaplarında   şerh   arasında   bulabildiğimiz   bu   rivayeti   Suyûtî,   halk arasında   meşhur   olmakla   birlikte   zayıf   hadislerin   örneği   içerisinde  getirmektedir.     Aclûnî,  Beyhakî'nin   el-Medhal  ve   Risâletü'l-Eşariyye   isimli  kaynağını  zikrederek   rivayetin  değişik   biçimlerini   getirmekte   ancak   bunların  tümü   munkatı,  senedi   promlemli   zayıf   rivayetler  olduğunu   belirtmektedir.  İbn Hacer'den   nakilde   bulunarak   bu   rivayet   hakkında   şöyle  dediğini   bildirir:   "Halk   arasında   meşhur    bir   hadistir.   Pek   çok imam  bu   hadisin   aslının   olmadığını   söylemiştir.   Hattâbî, Garîbü'l-Hadis   isimli  kitabında   başka   bir   konuyu  anlatırken  söz   arasında   zikretmiş   hadisin anlamı  hakkında   bilgi   vermiş   ama   kaynağı   konusunda   bilgi  getirmemiştir."   Hattâbî'nin Garîbü'l-Hadis  isimli  eserinde  bu  rivayete  değindiğini   ve   manası  üzerinde  açıklamalar   getirdiğini   bildiren   Nevevî'nin   verdiği   bilgiye   göre   Hattâbî,  ihtilafın   değişik   anlamlarına   ve   çeşitlerine   dikkat   çekmektedir.   Buna   göre hadisteki,   ihtilaf   çeşitlilik,   renklilik   anlamına    gelmektedir.”   (10)

         Hadis   konusunda   ilmine   itibar   ettiğimiz  Ebubekir  Sifil   hoca  efendi  ise  bu   hadis-i  şerif  ile  ilgili   aynen   şöyle   diyor: “ "Ümmetimin ihtilafı   rahmettir"  hadisinin elimizdeki   kaynaklarda   merfu/sahih   bir  senedi  yoktur.  el-Beyhakî,   İmam el-Eş'arî'yi  müdafaa   maksadıyla   kaleme   aldığı    er-Risâletu'l-Eş'ariyye'sinde  (11) bu   hadisi  senetsiz   olarak   nakletmiştir.(12)   Bu   hadisi   bu   lafızla   zikreden   kaynakların   hiç  birisinde   sened  zikredilmemiştir.    Hatta   es-Sübkî,  "Muhaddisler   tarafından bilinmemektedir.   Bu    rivayetin   ne sahih, ne hasen, ne de  mevzu   bir   senedine rastlamadım"   demiştir. (13)   Yaygın olarak zikredilmesi   dolayısıyla   es-Süyûtî,   "Belki önceki   Hadis   alimlerinin   eserlerinde   senedli   olarak   zikredilmiştir de,   onların   eserleri bizlere   ulaşmamıştır"   demiştir. (14)

      Bu   rivayeti    senetsiz   olarak   veren   kaynaklar   es-Sehâvî, el-Aclûnî  ve daha birçok   alim   tarafından    zikredilmiştir.    Oralara da   bakılabilir. (15) 

     Bu   rivayeti   anlam    olarak    destekleyen   ve   İbn Asâkir,   ed-Deylemî,  el-Beyhakî   ve   el-Hatîbu'l-Bağdâdî  (16)   tarafından   nakledilen   "Ashabımın  ihtilafı   sizin için rahmettir" şeklindeki   varyantın   senedinde  ise  inkıta   ve   zayıflık   vardır.    Zira    bu  hadisin    senedindeki   Cüveybir  b. Sa'îd   zayıf   bir   ravidir.    Hadisi   İbn Abbâs (r.a)'tan   nakleden   ed-Dahhâk da   İbn Abbâs (r.a)   ile   görüşmemiştir.

    Hasılı "Ümmetimin ihtilafı rahmettir" hadisinin   aslı (senedi) bulunamamıştır. Bu sebeple   onu   Efendimiz (s.a.v)'e   izafe   ederek  nakletmek  doğru değildir.   Ancak   onu   anlam   olarak   destekleyen   zayıf   rivayetlerin   ve   Tabiun  akvali   ile   daha    sonraki  kuşaklardan   ulemaya   ait beyanların    mevcudiyeti   sebebiyle,   bir   aslı   olabileceğini  söylemek   yanlış   olmaz.”  (17)

 KAYNAKLAR

(7) İbn-i  Abidin,  c/1,  sh:84, Şamil  Yay. İst.)

(8) El Aclûni-Keşfû'l Hefa-Beyrut: 1351, C: 1, Sh: 64 vd. Hadis No: 153.   Yusuf  Kerimoğlu,  Emanet  ve  Ehliyet, C/1, sh:52.  Başka  hoca  efendiler de   aynı  görüştedirler;  mesela  Said-i  Nursi- M. Emin  Er  -Esad  Coşan  hoca   vb.

(9) (el-Aclûnî, Keşfü'l-Hafâ, 1:64; el-Münâvî, Feyzü'l-Kadîr, 1:210-212.) 

(10) A. Feyzi  Kocaer,  Konya'da  yayınlanan ‘marife’ isimli   İlahiyat   Akademisyenlerine    yönelik   dergi   (Marife, yıl:4 sayı:1 bahar 2004)

(11) Bu risale için bkz. İbn Asâkir, Tebyînu Kezibi'l-Müfterî, 100 vd.

(12) A.,g.e., 106.

(13) el-Münâvî, Feydu'l-Kadîr, I, 212.

(14) el-Câmi'u's-Sağîr, I, 210.

(15) el-Makâsıdu'l-Hasene, 26-7; Keşfu'l-Hafâ, I, 66-7.

(16) Târîhu Dimaşk, XXII, 359; Müsnedu'l-Firdevs, IV, 160; el-Medhal, 162; el-Kifâye, 65-6.

(17) Ebubekir   Sifil,  bir  soruya  cevap…