ÜMMETİMİN ALİMLERİ
İSRAİLOĞULLARININ
PEYGAMBERLERİ GİBİDİR
1.Bir okuyucum, tevessül meselesiyle ilgili
sorusu zımnında, bu meseleyle ilişkilendirilmiş iki rivayetin durumunu
soruyor: “Alimler peygamberlerin varisleridir” ve “Ümmetimin alimleri
İsrailoğulları’nın peygamberleri gibidir.”
Halk arasında yaygın olan ve kitaplarda da sıkça zikredildiği görülen bu
iki hadis hakkında söyleyebileceklerim şunlar:
1. “Alimler peygamberlerin varisleridir” hadisi: Ebû Dâvûd, et-Tirmizî,
İbn Mâce, Ahmed b. Hanbel, İbn Hibbân, ed-Dârimî ve daha başkaları
tarafından rivayet edilmiş olan uzun bir rivayetin bir parçasıdır.1
el-Aynî bu rivayetin birçok zaafını ve senediyle ilgili 8 kusuru (ızdırab)
zikretmiştir.2 Senedindeki bu kusurlar sebebiyle İbn Hacer de ed-Dârekutnî’nin
bu rivayeti taz’if ettiğini (zayıf addettiğini) belirterek rivayetin
isnadındaki ızdıraba dikkat çekmiştir.3
Ancak rivayet hakkında söylenenler bunlardan ibaret değildir. el-Aynî,
yukarıda belirttiğim hususları sıraladıktan sonra İbn Hibbân’ın bu
rivayeti Sahîh’inde zikretmekle sıhhatine kail olduğunu, ayrıca Kitâbu’d-Du’afâ’da
zikrettiğini ve ardından, “Salih senetlerle rivayet edilmiştir” dediğini
belirtir. Gerçekten de İbn Hibbân Sahîh’inde bu rivayeti zikrettikten
sonra yaptığı kısa yorumda, “… Görmez misin ki O (s.a.v), “Alimler
peygamberlerin varisleridir” demiştir?...” ifadesini kullanmak suretiyle
onun sıhhatine kail olduğunu izhar etmiştir. İbn Hacer Fethu’l-Bârî’de,
et-Telhîsu’l-Habîr’deki ihtisarın aksine bizi daha cömertçe
bilgilendirir ve İbn Hibbân’ın bu rivayeti tashih ederek (sahih olduğunu
belirterek) naklettiğini söyler.4
Söz konusu rivayetin durumunu belki de en iyi es-Sehâvî özetlemiştir. O
şöyle der: “Bu rivayeti İbn Hibbân, el-Hâkim ve daha başkaları
sahihlemiş, Hamza el-Kettânî5 hasen olduğunu belirtmiş, başkaları ise
senedindeki ızdırab sebebiyle taz’if etmişlerdir. Ne var ki bu
rivayetin, kendileriyle kuvvet bulduğu şahitleri (anlam olarak onu
destekleyen başka rivayetler) vardır. Bu sebeple hocamız (İbn Hacer),
“Onun, bir aslı olduğunu ortaya koyan birçok tariki (rivayet yolu ve
senedi) vardır” demiştir.”6 İbn Hacer bu sözü, Fethu’l-Bârî’nin dipnotta
zikrettiğim yerinde söylemiş, ilave olarak da İmam el-Buhârî’nin
“Alimler peygamberlerin varisleridir” ifadesini bab başlığında
zikretmesinin7 bu rivayetin bir aslı bulunduğunu iş’ar ettiğine dikkat
çekmiştir.
Söz konusu rivayetin, farklı metinler içinde ortak cümlecik olarak
nakledilmiş olmasından ve anlam olarak başka rivayetler tarafından
desteklenmesinden olsa gerek ki, el-Irâkî’ye “Ümmetimin alimleri,
İsrailoğulları’nın peygamberleri gibidir” şeklindeki rivayetin sıhhat
durumu sorulduğunda şöyle cevap vermiştir: “Tam olarak bu ifadelerle
aslı ve isnadı yoktur. “Alimler peygamberlerin varisleridir” hadisi bizi
o rivayetten müstağni kılmaktadır. Zira bu hadis sahihtir.”8
1- Ebû Dâvûd, “İlim”, 1; et-Tirmizî, “İlim”, 19; “İbn Mâce, “Mukaddime”,
17; ed-Dârimî, “Mukaddime”, 32; Ahmed b. Hanbel, V, 196; İbn Hibbân, I,
289.
2- el-Aynî, Umdetu’l-Karî, II, 40.
3- İbn Hacer, (et-) Telhîsu’l-Habîr, III, 338.
4- İbn Hacer, Fethu’l-Bârî, I, 160.
5- el-Makâsıdu’l-Hasene’nin benim elimdeki nüshasında bu şekildedir.
Doğrusu “el-Kinânî” olacak.
6- es-Sehâvî, el-Makâsıdu’l-Hasene, 286.
7- el-Buhârî, “İlim”, 10.
8- el-Münâvî, Feydu’l-Kadîr, IV, 384.