İmam-ı Azam Ebu Hanife           1/3

             Bismillahirrahmanirrahim   

       Elhamdulillahi rabbil Alemin vessalatu vesselamu ala seyyidina muhammedin ve ala alihi ve ashabihi ecmain.              

         SORU:   Hanefi   mezhebinin   imamı   İmam-ı   Azam   Ebu   Hanife (r.a) sadece 17  hadis rivayet etmiştir. Bu onun   hadiste   zayıf   olduğunu  gösterir  deniyor.    Bu konuyu   açıklar mısınız?   

        CEVAP: Türkiye`de ve İslam coğrafyasının birçok yerinde İslam tarihi boyunca İmam-ı Azam(r.a)`e atılan bu iftira çok yaygındır. Lehte ve aleyhte birçok eserler yazılmış, makaleler neşredilmiştir.(1)    Konumuza girmeden önce İmam-ı Azam(r.a)`e yapılan itirazları ele almamız isabetli  olacaktır.   

      Muhaddislerden Abdullah bin el-mübarek(r.a)`in "Ebu Hanife hadiste yetim idi"(2) dediği nakledilir. Halbuki bu ifade tenkid olabileceği gibi, övgü manasına da gelir. Çünkü arapçada yetim kelimesi babası ölmüş kimse anlamına geldiği gibi, tek ve benzersiz manasına da gelir. (3)  Ebu Hanife (r.a)`i  Abdullah bin el-mübarek (r.a)`in yaşadığı zamanda hadis konusunda tenkid edildiğine dair kaynaklarda  birşey göremiyoruz. Dolayısıyla bu sözü övgü manasına hamletmek daha uygun olacaktır.   Ahmed ibni Hanbel(r.a)`de şöyle demiştir: "Ebu Hanife ve ashabı hadis konusunda  cahildir- ler"(4) Ahmed ibni Hanbel(r.a)`in daha sonra bu tenkidi tavrından vazgeçtiğini gösteren bir ifadesi mevcuttur. Şöyle ki: "Şafii gelip aramızdaki ihtilafı kaldırıncaya kadar Hanefilerle lanetlesirdik."(5)    İbni Ebi Şeybe (r.a) de El musannef isimli eserinde "Ebu Hanife`ye reddiye" isimli bir  bab açmış, 125 meselede Ebu Hanife`nin hadislere aykırı hüküm verdiğini ileri sürmüştür. 

      Son Osmanlı şeyhu`l-İslamlarından Düzce`li Zahid el-Kevseri (r.a) "en nuketu`t-tarife  fi`t-tahaddus an rududi İbni ebi Seybe ala Ebi Hanife" isimli eserinde bu iddiaları reddetmiş, bu konuda Ebu Hanife(r.a)`in ayet ve hadislerden kullandığı delilleri göstermiştir.    İbni Adiyy(r.a)`de Hanefilere karşı (hassaten Ebu Hanife`ye) taassupkâr davranan tenkitcilerdendir.(6)    Darakutni (r.a) süneninde "Ebu Hanife (r.a)`e hadiste zayıftır" demektedir.(7) Halbuki Darakutni (r.a)`in Şafii mezhebine karşı tarafgirliği ve Hanefi mezhebine karşı husumeti  meşhurdur.(8)    Hatip el-Bağdadi(r.a)`de Ebu Hanife(r.a)`e karşı ayni tarafgir tenkitlerde bulunmuş, bu tenkitlerin haksızlığı pekçok alim tarafından reddedilmiştir.(9) İmam-i Azam (r.a)`e bir tenkitte İmam-i  Buhari(r.a)`den gelmektedir.(10) Ancak alimlerden çoğu Buhari(r.a)`i tarafgir bulmaktadir.(11)    O`nun bu tenkidinde muhaddislerin Hanefilere karşı muhalefetlerinin izlerini bulmak  mümkündür. Çünkü, İmam Buhari(r.a) sahihinin 18 yerinde "kale ba`du`n-nas"(bazı kişiler dedi ki) diyerek Ebu Hanife (r.a)`in ictihadlarını tenkid etmiş, zımnen hadislere aykırı hüküm vermekle suçlamıştır.(12)  

      Tahanevi (r.a) İmam Buhari (r.a)`in Ebu Hanife (r.a)`e karşı taassubunda Nuaym bin Hammad ile olan arkadaşlığının tesiri olduğunu belirtmektedir. Çünkü Nuaym sünneti takviye sadedinde hadisler, Ebu Hanife aleyhinde hikayeler uyduran bir yalancı idi.(13)   Kevseri (r.a)`de Buhari (r.a)in Ebu Hanife (r.a)`e karşı taassubunda bir sebep olarak sunu göstermektedir:    Buhari (r.a) gençliğinde Buhara’daki Hanefilerden fıkıh tahsil etti. 16 yaşında bu tahsilini tamamladı. Daha sonra hadis tahsili için yolculuklara çıktı. Dönünce Buhara alimleri onu kıskandılar. Bir fetvasını hatalı bularak  onu Buhara`dan sürdüler. Bu yüzden İmam Buhari(r.a)`in Hanefilerle arası açıldı. Ebu Hanife(r.a)`ı hadiste zayıf bulup cerh etmesinde bununtesiri olma ihtimali fazla görünmektedir. İmam Nesa-i (r.a) gibi büyük Hadis imamlarının  düşmanlık besledikleri  kişileri zayıf bulup cerh etmekten kurtulamamışlardır.(14)  

        İmam-ı Azam (r.a) düşmanlığı sadece bununla kalmamış, kitapların tahrifine kadar varmıştır. Nitekim Zehebi (r.a)`in zayıf ravilerin terceme-i hallerine ayırdığı Mizan`u-l İ`tidal isimli eserine, Ebu Hanife maddesi sonradan eklenmiştir.(15)    İmam-ı Azam (r.a)`in hadis bilmediği ve sahih hadislerle amel etmediği iddiasının yersizliği için İmam Zeylai (r.a)`in Nasbu`r-raye isimli 4 ciltlik muazzam eseri yeterlidir. Bu eser Hanefi fıkhının dayandığı hadisleri bir araya toplar. İmam-ı Azam hadis bilmeseydi veya rey`i hadislere tercih etseydi, ictihadlarının bu kadar hadise uygun düşmesi  mümkün olmazdı.(16)    İmam-ı Azam (r.a)bir takım tarihi ve siyasi sebeplerle haksız olarak cerh edildiğinin  diğer bir delili de re`y konusunda ondan daha ileri olan alimlere  aynı tenkidin yapılmamış olmasıdır. Mesela İmam Şafii (r.a) re`ye ondan  daha fazla önem vermesine rağmen aynı  tenkide uğramamıştır. İmam-ı  Azam (r.a) "Ashabın görüşlerinden birini seçeriz, fakat toptan terketmeyiz" derken;(17) İmam-ı  Şafii (r.a) sahabe kavlini, kitap, sünnet, icma veya kıyasa muvafık olması ve o konuda nas bulunmaması şartıyla kabul etmektedir.(18)   

      İmam-ı Azam(r.a) mursel hadisleri re`ye tercih ederken, İmam-ı Şafii (r.a) mursel hadisi  çok az bir istisnası hariç delil kabul etmemektedir. İmam-ı Şafii(r.a) ayetin kıyasla tahsis edilebileceğini benimserken, Ebu Hanife(r.a) haber-i vahidin dahi kıyasla tahsis edilemeyeceğini benimser. İmam-ı Şafii (r.a) mesalih-i mursele ile amel ederken, İmam-ı Azam (r.a)  bunu delil kabul etmemektedir.(19) Oysa mesela yine Hanefi ve Maliki mezhebine göre mursel  hadisler -ravileri güvenilir (sika) olduğu sürece-hüccettir.(20)    Hatta İmam Ebu Hanife (r.a) nazarında mursel hadislerde  olduğu gibi maktu` hadisler ve ilk üç asırda yaşamış durumu bilinmeyen (mestur) ravilerin, rivayetleri dahi hüccettir ve  bütün bunlar kıyastan önce gelir.    Bunun yanında, Ebu Hanife (r.a) nazarında sahabe zamanında  fetvaları yaygınlık ve şöhret kazanmış büyük tabiilerin  sözleri de tıpkı sahabe kavli gibi kıyasa tercih edilir ve bunlar varken kıyas terkedilir.   

    Ebu Hanife (r.a) yaygın kanaatin aksine kıyası en az kullanan müctehid imamlardandır.  Öyle ki o dört kıyas çeşidi içinden sadece birisin-kıyas-ı müessir-kabul eder ve kullanır. Diğerlerini -kıyas-ı münasip, kıyas-ı şebeh, kıyas-ı tard-ise delil (hüccet) kabul etmez.   Hatta Hanefiler kıyas-ı münasip ile kıyas-ı şebehin batıl olduğu üzerinde görüş birliği içindedir.   Buna mukabil ilginçtir İmam-ı Şafii (r.a) mezkur kıyas türlerinin hepsini hüccet kabul eder ve özelliklede kıyas-ı şebehi çokça kullanır.(22)    Gelelim 17 hadis meselesine. Bu iddiayı Türkiye’de ortaya atanlardan biri de Yaşar Nuri Öztürk`tür. Öztürk şöyle diyor: "Rivayete göre İmam-ı Azam bu sayının (mutevatir hadisler) 17 olduğunu söylemiştir."(23)    Şayet bu sözlerle mutevatir hadisler işaret ediliyorsa -ki ediliyor- bu hususu gerek  imam Suyuti (r.a) "Katfu`l-ezhari`I-mutenasire`sinde, Kettani (r.a) Nazmu`l-mutenasire’ sinde zikretmişlerdir. Birincisinde bu sayı 113, ikincisinde ise 360`tir    Gerçekten bu konu hadis alimleri arasında tartışmalıdır. Ancak gerek muhaddisler, gerekse fıkıhçılar mutevatir hadislerin çokluğu konusunda ittifak halindedirler.(24) İbni Hacer (r.a) mutevatir hadislerin sayısının çok az olduğunu, ya da hiç olmadığını söyleyenlerin iddialarını kabul etmez.(25)     E.    Sifil  

  1- I`lau`s-sunen,nasbu`r-raye
   2- Darakutni-sunen
   3- Arapca-turkce sozluk (Serdar Mutcali)
   4- Darakutni-sunen 1/324
   5- Tahanevi-Kavaid S:384
   6- Kevseri
   7- DARAKUTNI-SUNEN 1/323
   8- Leknevi -er-ref s:3,5
   9- leknevi  -er`ref
  10- Buhari-Tarih`u-l kebir 5/81
  11- Leknevi- er`ref
  12- Buhari-Tarih`ul-kebir 5/81
  (Burada şunu zikretmemiz gerekir ki Buhari`nin kale ba`zu`n-nas formülü kullandığı yerlerde -ki bunların sayısı,farklı itibarlara göre 22, 24,veya 25`dir.-Bu ifade ile tamamen itiraz maksadını güttüğünü ve muhatabının da sadece Ebu Hanife olduğunu söylemek  mümkün görülmemektedir. El-Kesmiri bu konuda şöyle der "Buhari`nin bu ifadeyi kullandığı yerlerin hepsinde kasdettiği kişi Ebu Hanife değildir. O bu ifade ile zaman zaman Muhammet  bin el Hasan`ı, İsa bin Eban`ı, Züfer bin el Huzeyl`i veya İmam Şafii`yi de kastetmektedir.  (Ebubekir Sifil, Modern İslam Düşüncesinin Tenkidi 2)
   13- Tahanevi -Kavaid 1/380
   14- Tahanevi-Kavaid   3/382
   15- Leknevi -Er`ref    s:100
   16- Hadis arastirmalari  S.POLAT
   17- H.Karaman  -Islam hukukunda ictihad
   18- Es`safii-Er`risale
   19- a.g.e.  s:59-61
   20- Tahanevi- Kavaid  s:138,Ebu Zehra- Imam Malik  s:289
   21- Ebubekir sifil- Modern İslam Düşüncesinin Tenkidi   s:186
   22- Tahanevi- I`lau`s-sunen   1/11-12
   23- Y.N.Ozturk. -Kurandaki Islam s:361
   24- Ebubekir sifil a.g.e   s:94
   25- Ibn-I Hacer-  Nuzhet`un-nazar    s :28