Meselâ:  Başkasının  muhterem,   mütekavvim   bir   malını   haksız   yere  elinden almak bir gasptır, asla caiz değildir. Çünkü bir âyeti kerimede: (Arapça  metin) buyurulmuştur.  Bu nazmı celîl ise bir delili  şer'îdir, bir hücceti Kur'aniyedir, bununla başkasının   malını   haksız   yere   yemek   nehy ediliyor. Bu nehy ise hürmeti, memnuiyeti icap eder.   İşte   usulü   fıkh,  bu  gibi  delillerden —böyle hürmeti veya sair bir hükmü şer'îyi müstelzim olması itibarile— bahsederek bunları mevzuu dahilinde bulundurur.

     Usulü   fıkhın gayesine gelince: bu pek mühimdir.  Bu  bir  hikmeti  İslâmiye  ilmidir. Ahkâmı   şer'iyenin   hikmeti teşriiyesini gösterir, bunların anlaşılmasına yardım eder, insanın   dünyevî   ve   uhrevî   saadetine   vesile   olur.

   Usulü fıkıh ilmi, Kur'an-ı Kerim'in nazmı lâtifine, ahadisi şerifenin mübarek elfazına hadimdir.   Bu sayede şer'î delillerin  mahiyetleri  münkeşif olur, bunlardan şer'î hükümlerin   nasıl   istinbat   olunduğu tebarüz eder. Bu sayede muhterem müçtehitlerimizin   nasıl çalışmış oldukları anlaşılır, ne gibi delillere istinat ettikleri, aralarında   münazara kaidelerinin ne veçhile cereyan etmiş olduğu görülür.  İslâm hukukunun  yüksek   mahiyeti  ve ne kadar yüksek, muntazam esaslara müstenit bulunduğu   tecellî  eder.

    Yine bu   ilim  sayesinde   lâfızların, ibarelerin  havas  ve  mezayası  anlaşılır,   bunlar   ile  istihdaf  edilen   maksatlar   taayyün  eder, sözlerin inceliklerine, şer'î ve bediî vasıflarına   ıttıla'  mümkün  olur.

     Usulü  fıkıh  ilminin ihtiva ettiği usul ve kavait, yalnız şer'î delillere, hükümlere münhasır değildir.   Bunlar,  bütün  muhaverata,  kavanine, desatire kabili tatbik olduğundan bu  sayede   insanlarda   hukuk   fikri inkişaf eder.  Hukuk bilgisi ilmî bir mahiyet   kazanır,   kanunları,   nizamnameleri   tanzim   hususunda   bu  feyizli ilimden pek  çok   istifade  edilir.

      Son zamanlarda garp  âlimleri;   tarihlerde,   kanunlarda,   tecrübî   ilimlerde   ve sairede   tatbik  edilmek   üzere (metodoloji = mantıki tatbikî) denilen mecmua-i usulü tedvin   ederek   ilim   sahasında  bir muntazam tedkik ve tenkit tariki vücude getirmişlerdir.   İslâm  âlimleri ise bundan bin iki yüz şu kadar sene evvel «usulü fıkh» ilmini   tedvin   etmişlerdir  ki,  bu   güzide  ilim,  lisaniyata, rivayata,  elfaz ve ibarâtın havas  ve  mezayasına,   delillerin   derece-i  kuvvet  ve  za'fına   ve   saireye  dair en mükemmel  menahiç  ve  kavaidi  cami   bulunmaktadır.   «Usulü hadis»  ilmi  de  bu hususta   ayrıca   zikre  şayandır.   Artık  bu usul ilminden hiç bir hukuk müntesibi müstağni  olamaz." (Ö.Nasuhi  Bilmen, "Hukukı  İslamiyye  ve  Istılahatı  Fıkhiyye"  KAMUSU, C/1,  sh:39-40. Bilmen  Bas.  ve  Yay.1985.İst.)