"Şer'î   hükümlerin   ilk mübelliği  Resulü Ekrem  (sallâllahü aleyhi vesellem) efendimizdir.  Mazhar  olduğu vahy  ve ilham sayesinde dinî hükümleri  ashabı  kiramına tebliğ  etmiş,  kudsî  hayatının   dünyadaki   son   günlerine yakın  .... âyeti   kerimesi   nazil   olarak   şeriati   İslâmiyenin   mertebei   kemale  erdiği  kendisine  tarafı  ilahiden  tebşir  buyurulmuştu.

    Resulü Ekrem Hazretleri   vahyi    ilahiye  mazhar,  bu  cihetle  dini  İslam'ın   bir  şariî,  bir  muazzam  naşiri  olduğundan   bütün  dini  hükümlere,  delillere   şüphe   yok ki, muttali  idi.   Onun   ulvî huzurundan feyz alan ashabı güzîn dahi şer'î delillerin, hükümlerin   ledüniyyatına  muttali,   bu   hususta   yüksek   bir   lisan   melekesini hâiz idiler.   Eshabı   kirama   mülâki   olup   «tabiin»  unvanını  alan bir çok âlî zevat da zamanı   saadete yakın bir asırda dünyaya gelmiş, eshabı güzinden ders almış, Arap lisanının   dekayikine güzelce vâkıf bulunmuş oldukları cihetle onlar da şer'i şerifin delillerine, hükümlerine pek mükemmel  âşinâ   bulunuyorlardı.   Binaenaleyh   bunların   bu  feyizli  zamanlarında   fıkh   ve usulü fıkh, bir ilim şeklinde bir takım kavait ve nazariyat   ile   mesailden   müteşekkil   müdeyyen   bir   hâlde   değildi.

     Tabiînin son zamanlarına doğru İslâm muhiti pek ziyade genişlenmeye başlamış, muhtelif   ırklara mensup bir çok kavimler,  İslâmiyet şerefini ihraz etmiş idi. Bunlar, Kur'an'ı   mübinin   havas   ve  mezayasına   muttali   olmak   ihtiyacında   idiler.  Çünkü bu   sayede  dinî   hükümlere   bihakkın  vâkıf   olabileceklerdi,   içtimaî  hâdiseler günden güne  artıyor,  muhtelif   cereyanlar   yüz   gösteriyor, bir çok meseleler hâl ve izaha muhtaç  bulunuyordu.

  İşte  bu  ilcaat   neticesinde   İslâm   ulemasının harikulade mesaisi tecelli etmeğe başlamış,   bir çok ilimler tedvin edilmiş, en başta olmak üzere hadis, fıkh, usulü fıkh ilimleri   müdevven   bir   hâle   gelmiştir.

     Fukaha   ve   müçtehidîn   namını   alan ve yüksek   zekâlarile,   bilgilerile   birer  harikai kemalât unvanına bihakkın lâyık olan bir kısım İslâm âlimlerinin dinî ilimler sahasında   gösterdikleri   muvaffakiyetler   her   türlü   tasavvurların   fevkindedir.

    Ahkâmı fıkhiyeyi kitaplara, kitapları bablara, babları fasıllara taksim ederek bunları tilmizlerine takrir ile zapt ettiren ilk zat, İmamı Âzam, Ebû Hanîfe (rahmetullahı aleyh) hazretleridir.   Bu cihetle fıkhî mesaili ilim hâlinde ilk tedvin eden büyük üstad, İmamı Âzam  ile   onun   pek   kıymetli,   dirayetli   tilmizleridir.

     Bunun   sözlük   mânâsı,   söz   ve   fiillerin   amaçlarını kavrayacak şekilde keskin : derin anlayıştır.   Şu âyet ve hadis'lerde geçen ve bu kökten türemiş olan kelimeler böyle bir anlamda kullanılmıştır:   "And olsun ki biz, cehennem için de bir çok insan ve cin yarattık. Onların kalbleri vardır, ama anlamazlar; gözleri vardır, ama görmezler; kulakları vardır, ama işitmezler, işte bunlar hayvanlar gibi, hattâ daha da sapıktırlar, işte bunlar gafillerin ta kendileridir." (A'raf:179)   "Bunlara ne oluyor ki hiç bir sözü anlamaya  yanaşmıyorlar."(Nisa:78)   "Allah, kime hayır murad ederse onu din'de  fakih  kılar." (Buhari; İlim,10-13)

        İşte bu, fıkh'ın sözlük mânâsıdır.  İstilahî mânâsı da, bu mânânın pek dışına çıkmaz; gerçi bir özellik taşır ve şöyle tarif edilebilir: Fıkıh, şer'î-amelî hükümleri, tafsîlî (ayrı ayrı) delillerine dayanarak   bilmektir.   Buna   göre   fıkıh   ilminin   konusu   iki   kısımdan   ibarettir:

    1) Şer'î-amelî hükümleri bilmek. Dolayısıyla Allah'ın birliğini, Peygamberlerin gönderilişim ve Tann'dan aldıklarını tebliğ etmeleri gerektiğini, âhiret gününü ve bu günle ilgili şeyleri bilmek gibi itikadı hükümler, Fıkh'm istilahî mânâsına dahil değildir.

     Bu kelime "asi"in çoğulu  olup   kök,   temel   ve   esas   anlamına  gelir. İşte onun bu sözlük mânâsı   ile   istılahî   mânâsı   birbirine uygundur.   Çünkü, usulcülere göre Fıkıh Usûlü, Fıkh'ın dayandığı  temeldir.   Bunun  içindir ki   Kemalüddin b. el-Hümam (öl.861 H.), "et-Tahrir fi UsûÜ'd-Din" adlı   eserinde   Fıkıh Usûlünü;   "fıkhî   hükümleri   çıkarmaya   ulaştıran  kaideleri  bilmedir." diye  tanımlar.   Bunun   mânâsı   şudur: Fıkıh usûlü, amelî hükümleri, tafsîlî delillerinden istinbat etmek için gereken metodları tanıtan kaideler ilmidir. Meselâ; emrin vücübu, nehyin de tahrîmi gerektiğini  bize   Fıkıh   Usûlü öğretir.   Fakih, vâcib olup olmama bakımından namazın hükmünü ortaya   koyacağı zaman, "Namazı dosdoğru kılın..." (Nisa:102. En'am:72)    âyetini okur. Zekât da böyledir.  

         İşte   Fıkıh  ile   Fıkıh   Usûlü   arasında   böyle   bir  fark vardır: Usûl, fakihin delillere dayanarak hüküm çıkarırken tutacağı yolu ve delilleri kuvvetine göre tertip ederek, Kur'an'ı Sünnet'ten, Sünnet'i  kıyas   ve   doğrudan doğruya nassa dayanmayan diğer delillerden öne alınmasını   açıklayan   metodlardır.   Fıkıh ise, bu metodlara bağlı kalınarak hükümlerin çıkarılmasıdır.

        Fıkh'a   nisbetle   Fıkıh  Usûlü,   diğer   felsefi   ilimlere   nisbetle   Mantık   ilmi   gibidir.  Mantık, akıl   için  terazi  ve  onu   düşünürken   hatâdan   koruyan   bir alettir. Başka bir misâl verelim: Arapça   konuşmak ve bu dil ile okuyup yazmak için Nahiv (Nahv) ilmi, nasıl dili ve kalemi yanlışlardan   koruyan   bir  ölçü  ise,   Fıkıh Usûlü  de Fıkıh alanında fakîhi hatâdan koruyan ve hüküm çıkarırken yanılmasını önleyen bir kıstastır.   Fakih,  çıkardığı  hükmün sağlam veya çürük olduğunu  bu  sayede  anlayabilir.   Tıpkı   doğru   bir  cümle  ile  yanlış  bir   cümleyi   Nahiv sayesinde,   ilmî   verilerden   elde  edilen   bir burhan ile böyle elde edilmemiş olan bir burhanı Mantık  sayesinde  anladığımız  gibi.

          Fıkıh ile Fıkıh  Usûlü   arasındaki münasebet ve farkı açıklarken bunların konularını da belirtmiş   olduk.   Söylediğimiz   gibi   Fıkh'ın   konusu,   ayrı   ayrı   delilleriyle   amelî   hükümlerdir.

            Fıkıh Usûlüne   gelince; bu ilim,   hüküm   çıkarma (istinbat)  metodunu konu   arak ele alır. Her iki ilim, deliller üzerinde birleştiği halde birbirinden ayrıldığı   yönler   vardır.   Fıkıh, cüz'î ve amelî   hükümleri   çıkarmak  için   delilleri  ele  alır  ve  belirttiğimiz   gibi her delilin ifade ettiği hükmü   tayin   eder.   Fıkıh Usûlü ise, delillerden çıkarma metodunu,  delilerin hüccet olma bakımından   derece  ve   durumları  inceler.   Kur'an'ın   hüccet   oluşunu,   Sünnet'ten   önce   geldiğini   ve  Şeriatin aslını   teşkil   ettiğini,   zanni   ve   kât'î   delili,   nass'ların   zahirleri   arasında bir   çatışma   olduğu   gidilecek   yolu   gösteren   metodu,   çeşitli   ibarelerin delalet derecelerini, hâss   ve  amm'ın   mertebelerini   açıklar.   Daha   sonra  mükelleflere (şahıslara) geçer; vâcib-i yerine   getirmesi,   haramlardan   sakınması,   emir   ve   nehiylere   riayeti   derecesinde  karşılık görmesi   bakımından   şer'i hükümlerin kimleri içine aldığını bildirir. Bundan sonra da Şeriatı bilmeme,   yanılma,   unutma   gibi şahsiyete   arız   olan   hallerin etkisini, şahsın sorumluluğunu azaltan   veya   ortadan   kaldıran   durumları   tesbit   eder.

        Bu   mülahazalarla   deyebiliriz   ki,   fakîh'in doğru yoldan sapmaması için hüküm çıkarırken bağlı   kalması   lüzumlu   olan metodla ilgili bütün hususlar Fıkıh Usûlü'nün konusuna dahildir. Delilleri tertib edip,   kimlerin   şer'î   hükümlere   muhatap   olduğunu,   bu delillerin icaplarıyla kimleri   şümulüne   aldığını, kimlerin hüküm çıkarma ehliyetine sahip olduğunu ve kimlerin bu ehliyete   sahip   olmadığını,   nass'lardan   hüküm çıkarmada fakihe yol gösteren dil kaidelerini, kıyas'ın   esasını   teşkil   eden   ve makîs-i aleyh (kendisine kıyas yapılan asi) ile makîs (kıyas konusu   olan   feri   arasındaki   birleştirici   illetleri tesbit etme metodlarını bir disipline koyan ölçüleri bu ilim açıklar.   Keza bu ilim, şer'an muteber olan maslahatları, kıyas'ın dayandığı veya hakkında nass bulunmayan konuda üzerine kıyas yapılacak özel bir nassı asıl kabul eden genel kaideleri gösterir. Sonra, kıyas'la çatıştığı zaman maslahatların yerini tayin eder ki, bu türlü maslahatlara   kısaca   "istihsan" adı verilmektedir.  Daha sonra bu ilim, hükümleri bunların gayelerini, kısımlarını, ruhsat ve azimetleri anlatır.   Bu sayılanların üstünde ayrıca Fıkıh Usûlü, hüküm   çıkarırken   fakihin   bağlı   kalması   icabeden   asıl   metodu   öğretir.

       İşte burada  İbn  Mes'ud,   bir   Fıkıh Usûlü   esasına   göre   davranmıştır. Dolayısıyla sahabîlerin, her   zaman açıklamasalar bile, ictihad'larında bu gibi metodlara dayandıklarını söylememiz   icabeder.  

        Tabiîler   çağına   geçersek   görürüz ki,   yeni  olayların artmasıyla ictihad alanı   genişlemiş,   Medine'de   Said b. el-Müseyyib   ve   diğerleri, Irak'da Alkame ve İbrahim Naha'î  gibi  tabiîlerden bir grup kendisini   fetva   vermeye  hasretmiştir.   Bunlar,   önlerinde   Allah'ın   kitabını,   Peygamber (S.A)'in  sünnetini  ve  sahabîlerin   fetvalarını   görüyorlardı.  Onların kimisi,   nass   bulunmayan   yerde  maslahat, kimisi de kıyas metodunu kullanıyordu. Irak fakihlerinden   İbrahim   Naha'î   ve   emsalinin   ileri   sürdüğü   fer'i   meseleler,   kıyasların   illetlerini   tesbite   ve   bunları   bir   disipline   bağlama,   bu   illetleri  diğer   fer'î   meselelere   tatbik etmek cihetine  yöneliyordu.

     Bu  çağda  metodlar,  öncesine  nisbetle,  açıklığa  daha  iyi  kavuşuyor;  fıkıh  okulları    birbirinden ayrıldıkça,  her   okulun   istinbat   metodları da daha belirgin hale geliyordu.

      Tabiîler çağını   geçip   Müctehid  imamlar   devrine ulaşırsak, bu metodların tam bir açıklığa kavuştuğunu   görürüz.   Bu   devirde istinbat kanunları, bu kanunların sınırları belli olmuş ve imamların  dilinde açık ifadelerini bulmuştur.   Sözgelimi; Ebu Hanife'nin kendi istinbat metodlarını tayin ederek Kitab, Sünnet ve Sahabîlerin icma' ettikleri fetvalara,. Sahabîler ihtilafa düştükleri takdirde,  bunlardan   tercih   edeceği görüşe uyacağını, kendisi gibi birer insan oldukları için Tabiîlerin   görüşüne her zaman uyamayacağını belirttiğini, belli metodları olan kıyas ve istihsanı kabul ettiğini görüyoruz.   Hattâ talebesi   Muhammed b. el-Hasen eş-Şeybanî, Ebu Hanife için; "Talebeleri onunla kıyas konusunda münakaşa ederlerdi; o, istihsan yapıyorum deyince kimse kendisine yetişemezdi" derdi...