MÜCTEHİD'LERİN TABAKALARI

  1- MUTLAK MÜCTEHİDLER: (El-Müctehid fi'ş Şer'i): Bütün şer'i delillere hakkı ile vakıf olup; gerek ûsul-i fıkıh, gerekse fer'i meselelerde (hiç kimseyi taklid etmeden) ictihad'da bulunan ulemâ bu sınıftandır.

    Sahabe-i Kiram, Said b. El Müseyyeb ve İbrahim Nehai  gibi tabiûnun fakihleri,

a)- İmam-ı Azam Ebû Hanife,

b)- İmam-ı Malik,

c)- İmam-ı Şafii,

d)- İmam Ahmed b. Hanbel,

e)- İmam-ı Evzai, Muhammed b. Cerir Et Taberi,

f)- Davûd-û Zahiri,

g)-Süfyan Es Sevri,

h)-Hasan El Basri,

ı)- Muhammed El Bakır,

j)- Cafer Es-Sadık,

k)-Ebû Sevr,

l)- Leys b. Saad ve bunun gibi yüzlerce ulemâ bu sınıftandır.

     Mutlak müctehidler; ictihadda kullandıkları usûlü, şer'i delillere dayanak tesbit etmişlerdir. Dolayisiyla, zaruri hallerin dışında birbirlerini taklid etmeleri caiz değildir.(100) Sahabe-i Kiram (Allahû Teâla (cc) hepsinden razı olsun) arasında görülen bütün ihtilâflar; fer'i konularda cereyan eden "ictihad" farklılaşmasından ibarettir. Resûl-i Ekrem (sav)'in; "ictihad'ın da isabet eden müctehid'e iki, isabet edemeyene de bir sevab verileceği" yolundaki beyanı esas alındığı zaman; Sahabe-i Kiram'a dil uzatmanın kat'iyyen caiz olamıyacağı kavranır. Mutlak müctehid'lerin tamamı için aynı hüküm geçerlidir. Nitekim Molla Hüsrev "Şahidlikleri kabul edilip edilmeyeceği"  kişileri tasnif ederken:  "Selefe  açıkca küfür ve ta'n eden kimselerin de şahidlikleri kabul edilmez. Selef; sahabe-i güzin ve müctehid ulemâdır. Çünkü bu işler (Selef'e küfür ve ta'n etmek) o kimselerin akıllarının ve mürüvvetlerinin (Haysiyetlerinin) kusurunu gösterir. Böyle büyük bir vebalden kaçınmayan kimse, yalan söylemekten de çekinmez" hükmünü zikreder. (101)

     Mutlak müctehid'lerin tamamı, aynı zamanda "Mezhep" kurucusu durumundadır. Dolayısıyla halk arasında yaygın olan "Dört Hak Mezhep" tabiri; ile her ne kadar saliki bulunan "Ehl-i Sünnet" mezhebleri kasdediliyorsa da, isabetli değildir. Zira diğer mutlak müctehidlerin "Zann"  altında  tutulması  tehlikesi  mevcuddur.  Şer'i hududları muhafaza için her türlü  ızdıraba boyun eğen ve sabırla İslâmı tebliğ eden; "Mutlak Müctehid'lerin" tamamını hayırla  yadetmek  borcundayız.  Allahû  Teâla (cc)  hepsinden  razı  olsun.
 
  2- MEZHEB'TE MÜCTEHİDLER: (El Müctehid fi'l Mezheb): İctihad ûsulü'nde bir mutlak müctehidi taklid edip; fer'i meselelerde müstakil müctehid olan ulemâ bu sınıfa dahildir. İbn-i Abidin: "Mezhep'te müctehid'lerin" Usûl-i fıkıh'ta bağımlı, fer'i meselelerde mutlak müctehid'e muhalefet edebilen kimseler olduğunu kaydeder.(102) Mesela: İmam-ı Yusuf, İmam-ı Muhammed ve İmam-ı Züfer; usûl-i Fıkıh'ta İmam-ı Azam Ebû Hanife'ye tabi olmakla birlikte, fer'i bazı meselelerde ona muhalefet etmişlerdir.
 
  3- MESELE'DE MÜCTEHİD'LER: (El Müctehid fi'l Mesail): Mutlak müctehid'den, kat'i bir hüküm nakledilmeyen meselelerde "İctihad" yapan ulemâdır. Bunlar; mutlak müctehid'e gerek usûl'de, gerek fürû'da muhalefet edemezler. İbn-i Abidin: "Mesele'de müctehidleri" şu şekilde tarif etmektedir: "Hassaf, Ebû Cafer-i Tahavi, Ebû Hasen El Kerhi, Şemsü'leimme Hulvani, Şemsü'leimme Serahsi, Fahrû'lislâm Pezdevi, Fahruddin, Kadıhan ve emsali bunlardandır. "Bu zevat, usûl ve füru'da İmam-ı Azam'a muhalefet edemezler. Ancak nass olmayan meselelerde usûl ve kavaide göre hüküm çıkarırlar."(103)

     KAYNAKLAR

.
 (100) İmam-ı Gazali a.g.e. C: 2, Sh: 384 vd. Ayrıca, Şatibi-El İ'tisam C: 22 Sh: 342-343.
 (101) Molla Hüsrev-Dürerû'l Hükkâm-İst: 1307, C: 2, Sh: 381.
 (102) İbn-i Abidin-Şerhû Ukûdi Resmi'l Müfti-İst: 1325, Sh: 11.
 (103) İbn-i Abidin-Reddü'l Muhtar Ale'd Dürrü'l Muhtar-ist: 1982, C: 1, Sh: 98.
 

                           (Yusuf  Kerimoğlu, Emanet  ve  Ehliyet, C/1, sh:45-48)  A.AZİZ